0
Makaleler | Osmanlı Tarihçileri | Osmanlı Tarih Deyimleri | Osmanlılar | Popüler Konular | Olaylar| Osmanlı Bibliyografyası | Bildiriler
Süreli Yayınlar| Arşiv Belgeleri & Rehber | Doktora Tezleri | Mücmel Osmanlı Tarihi


· Ana Sayfa
· Anketler
· Araştır
· Hesabınız
· İletişim
· Konular
· Metin Sürümü
· Tavsiye Et
· Yazı Gönder



Şu an sitede, 7 ziyaretçi ve 0 üye bulunuyor.

Kayıtlı değilsiniz. Buraya tıklayarak ücretsiz kayıt olabilirsiniz.



Baharın Sesi
Oryentalistlerin Gözüyle
31 Mart Fotoğrafları
Çeşitli Vesikalar
Osmanlı Arşivinden
Kisve Bahası Belge
Mulâj-i Ruznamçe
Gazavat-ı Murad
Ahkâm Defteri
Feth-i Estergom
ingilizce haritalar
Türkçe haritalar
Soyut Denemeler 1
Soyut Denemeler 2
Şeriyye Sicilleri
Fermanlar
Ermeni Vahşeti
Topkapı Sarayı
Surnâme-i Vehbi
Kıyâfet-nâme
Osmanlı Kilimleri
Osmanlı Nakışı
Osmanlı Vazoları
Osmanlı'da Bağdad

















Ottoman History Writing



Osmanlı''da Kul (Devşirme) Gerçeği



Europe''s Muslim Capital



Changing Perceptions of the Ottoman Empire: The Early Centuries



Christians, Jews and Muslims in the OttomanEmpire: Lessons for Contemporary Coexistence



Islamızatıon In The Balkans As An Hıstorıographıcal Problem: The Southeast-European Perspectıve



The Guilds Of Jerusalem in Ottoman Period

 
  RÛZNÂMÇE DEFTERLERİNİN OSMANLI SOSYAL TARİH ÇALIŞMALARI AÇISINDAN YERİ VE ÖNEMİ



THE IMPORTANCE OF DAILYBOOKS IN THE OTTOMAN’S SOCIAL-HISTORICAL STUDIES


Doç. Dr. Mehmet İPÇİOĞLU
S.Ü. Eğitim Fakültesi Tarih Eğitimi Öğretim Üyesi

ÖZET
Rûznâmçe defterleri Osmanlı Sosyo-İktisat tarihi tarihi araştırmaları açısından oldukça önemli bir yere sahiptir. Bu çalışma söz konusu defterlerin Osmanlı sosyal tarihi açısından yeri ve önemini tanıtmayı amaçlamaktadır. Yöntem olarak rastgele seçilen defterlerdeki sosyal tarihe ilişkin kayıt örneklerinden yola çıkılarak, bu örneklerin sosyal tarihin özel unsurlarına ilişkin aydınlatıcı özellikleri üzerinde vurgu yapılmak suretiyle Osmanlı toplum yaşantısına ilişkin bilgilere ulaşılmaya çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Osmanlı Sosyal Tarihi, Osmanlı, Rûznâmçe
ABSTRACT
Dailybooks are very important for The Ottoman’s sosyo-economic historical resources. The aim of this article is to give information about importance the dailybooks above-mentioned.. This work’s method through examination record examples of social history of the dailybooks selected randomly, emphasized explainig properties of the special items of social history. Thus, had been tried to obtain information about Ottoman social life

Keywords: Ottoman Social History, Ottoman, Ottoman Fiscal Dailybooks





GİRİŞ
Farsça bir kelime olan Rûz, gün, nâmçe ise defter anlamına gelmektedir.Bu iki kelimenin bileşiminden meydana gelen Rûznâmçe ise günlük tutulan defter karşılığı kullanılan malî bir terim olan yevmiye defterine karşılık gelmektedir.
Bu isme uygun olarak Osmanlılar, günlük idarî işlemler için tuttukları birçok deftere rûznâmçe adını vermişlerdir. Teşrifatçı, timar, istabl-ı âmire rûznâmçeleri bunlardan bir kaçıdır. Osmanlı devlet teşkilâtında söz konusu bu defterler, genellikle ait oldukları kalemin ismiyle anılırken, merkezî hazineye ait gelir-gider kayıtlarının tutulduğu defterlere yalnızca rûznâmçe adı verilmektedir.
14-15 x 40-50 cm ebadında olup, yazı stili olarak siyakat yazı kullanılan defterlerin ilk sayfasının baş kısmında bulunan “defter-i vâridât ve masârifât-ı hızâne-i âmire” ibaresi ile bunların merkezî hazine gelir gider kayıtları olduğu vurgulandıktan sonra kayıtların başlangıç ve bitiş tarihleri verilmektedir.
Defterler, barış ve sefer zamanları olmak üzere iki ayrı dönemin verilerini kapsamaktadır.
Barış zamanlarındaki defterler düzenli olarak malî yılbaşı olan nevruzdan nevruza tutulmuş bir senelik, sefer zamanlarına ait defterler ise sefer süresince tutulmuş kayıtlardan meydana gelmektedir.
Kayıtlar öncelikle o günün tarihi ile başlamakta, hemen altındaki satıra eğer bir gelir kaynağına ait gelir gelmişse “an tahvîl” kaydı ile gelir kaynağının işletmecisi ya da geliri toplamakla görevli memurun adı (emin, âmil, mültezim ve kâtib gibi) ve ünvanı, gelirin cinsi , bölgesi ve dönemi, gelirin miktarı kaydedilmekte, bunları takip eden satırda “el-masraf” başlığı altında bu gelirin hangi gider birimine ait harcama kalemine aktarıldığı, harcamanın kimin eliyle yapıldığı ve miktarı yazılmaktadır. Rakamlar için bazı defterlerde divanî yazı stili kullanılmıştır.
Bir günlük kayıtlar bu şekilde alt alta sıralandıktan sonra en sonda “cem’an” başlığı ile toplam rakamlar verilmektedir.
Başbakanlık Osmanlı Arşivi Kamil Kepeci Tasnifi defterler arasında bulunan rûznâmçeler Osmanlı Devleti’nin sosyo-ekonomik yapısı ve teşkilât tarihi açısından oldukça önemli bilgiler içermektedir.
Defterlerin Osmanlı İktisat tarihi açısından önemini vurgulayan tanıtım Halil Sahillioğlu, siyasî , ve askerî tarih açısından önemi ile ilgili tanıtım ise Nejat Göyünç tarafından yapılmıştır.
Bu çalışmada ise, yukarıda da belirtildiği gibi asıl amacı merkezî hazinenin gelir-gider kayıtlarının günlük olarak işlenmesi olan söz konusu defterlerde bulunan sosyal yapı ile ilgili örneklerden yola çıkılarak defterlerin Osmanlı sosyal tarihi açısından yeri ve önemi tanıtılmaya çalışılacaktır.

Sosyal Yapıya İlişkin Kayıt Örnekleri
Osmanlı toplumlarının yaşam tarzları, devlete ödemekle yükümlü oldukları vergileri de belirlemekte idi. Bu nedenle merkezî hazinenin gelir-gider kaynaklarının kaydedildiği bir defterde halkın ödemekle yükümlü oldukları vergilerden yaşam tarzları ve inanç yapılarına ilişkin bilgilere ulaşmak mümkündür. Defterde kayıtlı gelir kaynağı bir inanca mensup kişilerin vermekle yükümlü oldukları cizye gibi bir vergi türü ise, bu vergiden yola çıkılarak Hristiyan halkın yaşadıkları bölge ile, toplanan verginin bölgeye atfedilen edna, evsat ve a’la cizye kağıtlarına bölünmesi sonucu ortaya çıkan rakama göre bölge halkının yaklaşık nüfusu ortaya çıkarılabilir. Aynı şekilde Yahudilerin de yaşadıkları coğrafya ve nüfusları bu şekilde tespit edilebilir.
İnanç coğrafyası dışında yaşam tarzlarına göre Osmanlı bünyesinde bulunan diğer unsurları da defterlerdeki vergi kayıtlarından ortaya çıkarmak mümkündür. Bunlar kendilerine mahsus düzenlenmiş kanunnameleri olan özel vergi statüsüne tabi topluluklardır
Reayanın geneli için hazırlanmış kanunların dışında bu topluluklar, yaşam tarzlarına uygun olarak hazırlanmış kanunnâmelere göre vergi ödemektedirler.
Bunların başında Yörükler ve Türkmen aşiretleri gelmektedir. Yaşam tarzları gereği hayvancılıkla ilgili bir vergi türü olan “âdet-i ağnâm” ve “resm-i ağıl” vergisini ödemekle yükümlü olan yörüklerin vergileri defterlerin bir çok yerinde rüsum-i yörükan olarak geçmekte, bu kayıtlar da yörüklerin yaşadıkları bölge ve yaklaşık nüfusları ile ilgili bilgi vermektedir. Defterlerde hem Rumeli hem de Anadolu’daki Yörüklerle ilgili bilgiler bulunmaktadır. Rumeli’de Ofçabolu, Vize, Aktuğ, Oktav, Tekirdağ, Naldöken, Kocacık bölgelerinde yaşayan bu konar-göçer Türk ailelerinin, Anadolu’da ise yoğun olarak Aydın Menteşa, Manisa ve Ankara çevresinde yaşadıkları görülmektedir .
Defterlerdeki vergi kayıtları, Anadolu’da yaşayan büyük Türkmen aşiretleri ile ilgili bilgiler de vermektedir. Karaman eyaletinde konuşlanan ve at yetiştiriciliği ile uğraşan Atçekenler bunlardan biridir. Ayrıca Anadolu’da bulunan çok büyük bir Türkmen boyu olan Bozulus Türkmenleri ile ilgili de pek çok kayıda rastlanmaktadır .
Rûznâmçe defterlerinde “Yaya ve müsellemler”le ilgili olarak ta çok sayıda kayda rastlanmaktadır. Bu kayıtlardan Aydın, Biga, Bolu, Hamid, Hüdavendigâr, Karahisar-ı Sahib, Karesi, Kütahya, Menteşa, Saruhan,Sultanönü livalarının piyadegân (yaya) sancağı, Kütahya, Karahisar-ı Sahib, Hamid, Bolu, Aydın, Teke, Menteşa, Alaiye sancaklarının ise, müsellem sancakları oldukları anlaşılmaktadır .
Yine Osmanlı toplum yapısı içinde yaşam tarzları devletle olan ilişkilerini biçimlendiren bir başka sosyal grup olan voynuklarla ilgili geniş miktarda veri bulunmaktadır.
Bunun dışında yarucu, ellici, ortakçı usulü ile pirinç ekimi yapan çeltükçüler, devlete ait tuzlaları işleten memlehacılar, saraya av kuşları yetiştiren yuvacılar, barut imâlathânesinde çalışan güherçileciler defterlerde adı geçen sosyal gruplardan birkaçıdır.
Ayrıca Osmanlı toplumumun renkli bir kesitini oluşturan çingenelerle ilgili olarak da pek çok kayıda rastlanmaktadır .
Bu ve benzeri topluluklarla ilgili çok sayıda veri içeren defterler, sosyal yardımlaşma, gündelik yaşam,esnaf teşkilâtları gibi konularda da ipuçları vermektedir. Bunlardan tasadduk başlıklı kayıtlar sosyal yardımlaşma konusuna güzel bir örnek teşkil etmektedir. “Be Fukarây-i âmme der nezd-i Câmi-i Şerif-i Ayasofya ve Câmi-i Şerif-i Sultan Süleyman ve Sultan Selim Sultan Bâyezid ve Sultan Mehmed Han der rûz-i duşenbe ve pencşenbe beher 2 nefer fî 1 akçe” şeklinde geçen kayıttan anlaşılacağı üzre Ayasofya, Süleymaniye, Selimiye, Bâyezid ve Fatih camilerine bağlı fakirlere Salı ve Perşembe günleri iki kişiye bir akçe olmak üzere sadaka dağıtılmaktadır. Bu paranın miktarı 3000 akçe olduğuna göre bu belgeye göre , İstanbul’da 6000 kişiye haftada 2 kez nakdi yardım yapıldığı ortaya çıkmaktadır.
Sosyal yapıyı ilgilendiren bir başka örneği ise Kahvehânelerden alınan vergilerle ilgili verileri içeren defter kayıtları oluşturmaktadır. Kahvehânelerden alınan vergiler o bölgedeki Kahvehânenin büyüklüğünü dolayısıyla halkın kahve alışkanlığını gösteren önemli bir parametredir. Konuya açıklık getirmesi açısından 17 Cemaziyelevvel 998 (24 Mart 1590) tarihli bir belgede geçen Kahvehâne rüsûmu ile ilgili veriler aşağıya alınmıştır .
Kahvehâne ismi Ödediği vergi (akçe olarak)
Kahvehâne-i Emin Beğ der Menteşa 1000
Kahvehâne-i Harabe der Menteşa 1500
Kahvehâne-i Baslakya der Menteşa 1110
Kahvehâne-i Begremye der Menteşa 1170
Kahvehâne-i der kurb-i Kemalkal’a der Menteşa 500
Kahvehâne-i Ağnos Paşa der Balıkesri 300
Kahvehâne-i Haddadan der Balıkesri 230
Kahvehâne-i Nefsi Tire 1000

Örnekten de anlaşılacağı üzere Menteşe’de farklı büyüklükte 5, Balıkesir’de 2, Tire’de ise 1 Kahvehâne faaliyet göstermektedir.
Rûznâmçe defterlerinde sosyal yapıya ilişkin bir başka veri türü ise esnaf teşkilatıyla ilgili kayıtlardan meydana gelmektedir. 5 Cemaziyelevvel 990 (26 Haziran 1582) tarihli bir defterde padişaha sundukları pişkeş nedeniyle in’am verilen esnaf temsilcileri sıralanmaktadır. Bu belgeye göre aşağıda ismi geçen mesleklerin temsilcileri padişahın in’amına nail olmuştur:
Nalçacıyan, Şimşirduzan, Üstürbanan, Çerağcıyan, Alemdaran, Büremeciyan, Arabacıyan, Kutucuyan, Haddadan, Eğeciyan, Çiftciyan, Rakkasan, Kasebazan , Bantaneciyan Kalburcuyan, Çobanan, Şerbetciyan ,Penbeduzan, Mismariyan ,Suhteyan, Köşgeran Cameşuyan, Sertıraşan, Saztıraşan, Rendeciyan, Tabbahin, Mumcuyan, Şükufeciyan, Peynirciyan, Şem’ciyan, Çakırcıyan, Baspanan, Destariyan, Sebzeciyan, Hammamiyan Canbazan
Şimdiye kadar verilen örneklerdeki veri türleri, doğrudan sosyal yapıyı aydınlatıcı niteliğe sahiptir. Bu tür verilerin dışında bir de, kişisel özellikleri yansıtan veriler bulunmaktadır ki muhallefât kayıtları bunlardan birisidir.Bunlar askerî sınıfa mensup kimsesiz şahısların ölümü nedeniyle beytülmale aktarılan servet kayıtlarından meydana gelmektedir.
Muhallefât için seçilen örneklerden birisi 14 Şaban 982 (28 Kasım 1574) tarihine rastlayan Mehmed bin Ömer isimli şahsın Şam’da vefat etmesi üzerine 17911 akçe tutarındaki muhallefatın beytülmal eminine teslim edildiğini göstermektedir .
6 Ramazan 982 (20 Aralık 1574) tarihinde kaydedilen Ruesâ-yi Hassa sınıfından Bekir’in 17710 , yine aynı tarihli defterdeki Ebna-i Sipahiyan sınıfından Mustafa’nın 1840 akçelik muhallefatına ait kayıtlar bu tür veriler için seçilen diğer örneklerdir.Bu örneklerdeki veriler askeri sınıfa mensup iki kişinin ölümleriyle beytülmale intikal eden servetlerinin akçe cinsinden tutarını göstermektedir. Elbette iki örnekle ast üst statüsüne sahip iki kişinin yaşam standartları ortaya çıkarılamaz. Ancak defterlerdeki kayıtların tamanının irdelenmesi sonucu genel bir yargıya ulaşmak mümkündür.


SONUÇ
Buraya kadar verilen bilgilere dayanılarak sonuç olarak şu söylenebilir ki: yukarıda sayılan örneklerden de anlaşılacağı üzere rûznâmçe defterleri yalnızca Osmanlı iktisat tarihi ile ilgili değil aynı zamanda sosyal tarihle de ilgili çok sayıda veriyi bünyesinde barındırmaktadır.
Bu verilerin tümünün irdelenmesi sonucu Osmanlı toplumunun yaşam tarzı ile ilgili çok önemli bilgilere ulaşmak mümkündür. Ancak burada bir noktaya değinmekte yarar vardır ki, defterlerin sağlıklı bir şekilde irdelenmesi için öncelikli olarak elektronik ortamda bir veritabanı oluşturulması gerekmektedir. Hazırlanan bu veritabanında her defterin bir diğeri ile bağlantısını sağlayacak ilişkisel tablolar oluşturulmalı ve bu tablolarda veri girişinin düzenini sağlayacak alan isimleri tanımlanmalıdır. Bu alanların altında oluşan hücrelere kayıt cinsinden her bir veri girişinden sonra bu verilerin anahtar sözcüklerle taranması ve süzülmesi işlemi gerçekleştirilmelidir.
Girilen anahtar kelimenin tasadduk olduğu varsayımıyla milyonlarca veri arasından bu kelime ile ilişkili kayıtların tümü taranıp, süzülecektir. Benzeri örnekleri çoğaltmak mümkündür.
Özetle, Osmanlı sosyal, iktisadî ve siyasî tarihi açısından bir hazine niteliğinde olan rûznâmçe defterlerinin elektronik ortamda bir veritabanına aktarılması halinde içerdiği verilerin istenilen anahtar kelime ile sorgulanması sonucu Osmanlı sosyal ve iktisat tarihinin bir çok yönünün ortaya çıkarılması mümkün olacaktır.
Bibliyografya

Başbakanlık Devlet Arşivleri Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, Kamil Kepeci Tasnifi, 1696, 1074, 1763, 1773, 1786, 1866 Numaralı Defterler.

DOĞRU, Halime, Osmanlı İmparatorluğunda Yaya ve Müsellem ve Taycı Teşkilatı, İstanbul, 1990.
ERCAN,Yavuz, Osmanlı İmparatorluğunda Bulgarlar ve Voynuklar, Ankara, 1986.
GÖYÜNÇ,Nejat, “Tarih Başlıklı Muhasebe Defterleri”, Osmanlı Araştırmaları X,İstanbul, 1990.
GÖYÜNÇ, Nejat, “XVI. Yüzyılda Türk Askeri Tarihi İle İlgili Yeni Kaynaklar”,Birinci Askeri Tarih Semineri, Bildiriler I, Ankara.
SAHİLLİOĞLU, Halil,”Ruznamçe”, Tarih Boyunca Paleografya ve Diplomatik Semineri, Bildiriler, İstanbul, 1988.
UZUNÇARŞILI, İ. Hakkı, Osmanlı Devleti Teşkilatında Kapıkulu Ocakları, C.1., Ankara, 1988.









[ Geri Dön ]

Makaleler

Copyright © Gönderen: Osmanlı Araştırmaları - (5863 okuma)

 
 

Encyclopedia ©

Ziyaretçi İstatistikleri

Açılış Sayfası Yap

Mehmet İPÇİOĞLU tarafından hazırlanan bu site.


3 Temmuz 2001'de aramızdan ayrılan Nejat Göyünç'e İthaf Edilmiştir




Sayfa Üretimi: 0.402 Saniye